Een veeg lijf vlucht voor de beschaving 9

Geplaatst: 13 januari 2010 in Integratie in Nederland
Tags:, , , , ,

droogculturen

Waar kan men bezwaren aantekenen?
 
Het integratievraagstuk wordt onoplosbaar met het volharden in een culturalistische denkwijze. Dat blijkt ook uit de reacties op mijn blog. De culturalisten ontkennen de Renaissance in de islamitische wereld. Deze was er niet, want dat is nu niet te merken…. Ook dat landen de Verlichting niet hebben meegemaakt, is een gotspe. In die periode waren die landen gekoloniseerd door de zogenaamde verlichte staten of anderszins in oorlog zoals Turkije met het Ottomaanse rijk.

In alle landen hebben burgers de ontwikkelingen gevolgd, maar de secularisering en democratisering werd hen onthouden door machthebbers, die door het vrije Westen op hun tronen werden gehouden. Juist door het voortduren van religieuze en economische rivaliteit zijn ontwikkelingen van de gehele bevolking voor het Westen voorbehouden gebleven. De inefficiënte en corrupte ontwikkelingspolitiek in de 20e eeuw zorgde lange tijd voor het voortbestaan van onderontwikkeling in de derde wereld.

De essentialistische cultuuropvatting in het culturalisme maakt de aanhangers blind voor historische en politieke banden, betrokkenheid en kerfstokken. Alles kan men op de achterlijkheid van de ander afwentelen, zolang de constructie maar overeind blijft dat dit buiten de mens om gebeurt. In de culturele antropologie geldt een denken over cultuur als een eindige totaliteit, als verouderd en onhoudbaar. Het kan slechts tot stereotypen en vooroordelen leiden. Vier bezwaren kunnen we noemen, alleen bij wie kan men ze aantekenen?

Het eerste is de wijdverbreide neiging om culturen als vaststaande, afgebakende en homogene gehelen voor te stellen. Niet alleen wordt aan de diversiteit van iedere cultuur voorbijgegaan. Ook de kansen, die de diversiteit bevat voor een beter begrip, worden erdoor verminderd, voor coalities tegen uitwassen en voor verbeteringen. Door te spreken over ‘de’ Marokkaanse versus ‘de’ Nederlandse cultuur worden verschillen en tegenstellingen in eigen kring en in die van de ander genegeerd en worden overeenstemmingen tussen leden van beide ‘gemeenschappen’ bij voorbaat uitgesloten.

De reacties op mijn blog bevatten daar vele voorbeelden van: dat ze geweldadig zijn, dat ze thuis worden geslagen, dat ze liegen, dat ze stelen enz. Kindermishandeling, huiselijk geweld, zinloos geweld, relletjes enz. worden selectief eruit gelicht. Alleen bij allochtonen lijken ze zich voor culturalisten voor te doen. Wat sociaal-emotionele conflicten en gezagscrises zijn in gezinnen, die vaak geisoleerd zelf hun problemen moeten oplossen en daar opvoedingsondersteuning voor ontberen, worden als cultuurpatronen gezien. Men lijkt wel de adviezen van een orthodoxe christelijke dominee, om je kind te blijven slaan als het huilt, te verwarren met de nood in deze huishoudens, die niets met zijn soort opvoedingsadviezen te maken heeft en daar juist schreeuwend tekort aan heeft.

Het eerste bezwaar is dat het maken en benadrukken van verschillen willekeurig gebeurd, los van de werkelijke geschiedenis, van de feitelijke historische en politieke verhoudingen en ontwikkelingen. In werkelijkheid bestaat er juist een grote overeenkomst tussen alle culturen als het gaat om de vele werelden van verschil. Zoals die tussen een professor en een ongeschoolde arbeider, een zakenman en een zwerver, een politica en een huisvrouw, een stedeling en een dorpeling, een Noordeling en een Zuiderling, een diepgelovige en een vrijdenker, een strenge opvoeding en een vrije, hechte en ontwrichte gezinnen enz. enz.

Het tweede bezwaar is de neiging van culturalisten om cultuur te reïficeren. Een cultuur is niet meer dan een waarneembaar patroon in het menselijk handelen. We zijn echter geneigd om een cultuur als een vaststaand ding te zien, als een goed. De term ‘culturele bagage’ is daar het duidelijkste voorbeeld van: alsof culturele opvattingen, waarden en normen van mensen ‘dingen’ zijn, die in koffers passen en die je altijd met je meesleept.

Ook problemen worden zo behandeld. Zoals het zogenaamd gevangen zitten van migrantenjongeren ‘tussen de muren van twee culturen’ wordt gereïficeerd. Hun wereld is juist groter. Zij hebben deel aan meerdere culturele contexten, maar worden door geen enkele in hun gedrag bepaalt. Zij kiezen zelf. De contexten spelen wel een rol in hun gedrag en hun perceptie van de wereld. Het is echter iets heel anders om te denken dat deze culturen het gedrag van jongeren van buitenaf bepalen. Het idee van migrantenjongeren als ‘gevangenen van het cultuurverschil’ gaat uit van de gedachte van culturen als onbewegelijke dingen en niet van cultuur als het product van menselijk gedrag. We weten dat mensen met twee petten op ermee kunnen spelen, maar ze zijn er niet aan gebonden en kunnen ze ook allebei afzetten.

Hiermee komen we op een derde bezwaar. De neiging van culturalisten om cultuur te zien als de verklaring voor menselijk gedrag. Waarom denken wij opeens dat het gedrag van migranten wordt veroorzaakt door hun ‘cultuur’, terwijl we bij goed of slecht gedrag onszelf een klopje of een tik op de schouder geven of een psychologische, pedagogische of sociologische verklaring geven in algemene zin? Het autonome individu, zoals we zo graag onszelf zien, zou buiten ons niet bestaan? Een wereldvreemdere egologie kan men niet bedenken.

Cultuur beschouwen als een besturingsprogramma voor menselijk gedrag, is een ontkenning dat we eigen keuzes maken en een verwarring met indoctrinatie. Een ‘colllectieve programmering van de geest’, zoals Hofstede cultuur definieert, zit eerder besloten in het culturalisme zelf dan in een cultuur op zich. Culturen zijn geen droogkappen die eenmaal aangezet de mens innnerlijk en uiterlijk coifferen naar de gekozen etnische huid en haardracht.

Velen zien cultuur als een ‘dwingende macht’ waaraan mensen zich niet kunnen onttrekken. Negatieve ervaringen in gesloten gemeenschappen als sekten worden als leest gebruikt om een algemeen cultuurbegrip te schoeien. Mensen zijn geen marionetten van wie het gedrag van bovenaf door hun cultuur wordt gestuurd. Zelfs dictators weten dat en dagelijks zien we de rebellie tegen dwingende machten. Echter de culturalistische denkwijze zelf is blind voor individuen die als bewust handelende actoren, zich soms laten leiden door routine of gangbare ideeën, maar andere keren zich daartegen afzetten of van afwijken.

Het laatste bezwaar tegen het culturalisme volgt logisch uit het voorgaande: culturalisten hebben geen oog voor verandering en ontwikkeling. Zij menen nog als de eerste antropologen dat culturele continuïteit de natuurlijke situatie is en dat verandering hooguit optreedt door contact met andere culturen. Alsof al het menselijk gedrag slechts een afgeleide is van de cultuur en niets verandert. Zelfs in de meest traditionele gemeenschap is het de mens die als actief handelende actor voor handhaving of verandering van de culturele orde zorgt. In alle culturen zijn het juist degenen die buiten de platgetreden paden der traditie treden, die zorgen voor die orde; namelijk dat deze met de tijd meegaat, vrijer of minder vrij wordt.

In onze veelzijdige, complexe, multiculturele én snel veranderende samenleving is dit beeld van het individu als een willoze marionet van vaststaande culturen niet meer van deze tijd. We zien de beperkingen van de culturalistische denkwijze het duidelijkst als we ons afvragen hoe een diepgelovige, maatschappelijk betrokken Marokkaanse Nederlander in een bepaalde situatie zal handelen. Als een Marokkaan, als een Nederlander, als een in Nederland levende Marokkaan, als een diepgelovige of als een matschappelijk betrokken burger?

Niemand laat zich volledig leiden door welk referentiekader dan ook en sluit zich volledig af voor andere inzichten. Het idee dat een culturele kloof de voornaamste hindernis is voor de integratie van migranten in de Nederlandse samenleving berust op een verkeerd cultuurbegrip. Mensen zijn geen gevangene van hun cultuur, hun gedrag wordt niet van bovenaf gestuurd door bepaalde culturele normen en waarden. Het idee van een onoverbrugbare kloof tussen twee culturen, ‘de’ Nederlandse of westerse cultuur versus ‘de’ Islamitische, is gebaseerd op een gereïficeerde opvatting van cultuur.

Cultuur is geen vaststaand ding, maar iets dat door menselijk gedrag voortdurend wordt gereproduceerd. Hierbij is culturele divergentie even goed mogelijk als een geleidelijk proces waarbij verschillende bevolkingsgroepen in de Nederlandse samenleving naar elkaar toe groeien en uiteindelijk vermenging optreedt. Het culturalisme kan een botsing tussen beschavingen teweegbrengen, maar niet zonder dat men zijn opvattingen verhardt en als stenen gebruikt om elkaars hersenen in te slaan en de mond te snoeren. Voordat dit gaat gebeuren, zullen we moeten weten bij wie we bezwaar kunnen aantekenen. Als de overheid voor pluriformiteit in de media een wetgeving met waarborginstanties hanteert en daarmee voor dynamiek in het bestel kiest, dan zou die overheid ook voor handhaving van een dynamisch cultuurbegrip op basis van hetzelfde grondrecht kunnen zorgen.

reacties
  1. paco painter schreef:

    Mensen zijn geen gevangene van hun cultuur"
    Nee, eerder omgekeerd

  2. Marius van Artaaa schreef:

    precies paco, het is het kapsel dat we zo graag martelen…./ : )

  3. laus schreef:

    Een bijdrage die de voorgaande in diepgang overtreft door het ‘culturalisme’ aan de kaak te stellen. Het vasthouden aan deze in het fundament van humanisme verankerde visie vergt moed in een wereld van snelle en gemakkelijke oordelen. Het onttakelen van bijvoorbeeld het ‘Marokkanendrama’ zoals de schrijver doet, opent perspectieven voor een gefundeerd integratiebeleid dat zich richt op de lange termijn en niet op voorbijgaande voorbarige conclusies.
    Van Artaaa levert een belangrijke bijdrage aan het denken en zijn keuze voor deconstructie van culturele stigmatisering is van het grootste belang om gelijke kansen te scheppen.

  4. Ruud Zweistra schreef:

    Het archetype van de culturistische denkwijze is in Nederland je kind op culturistische wijze Mohammed of Fatima noemen, het op culturistische wijze opvoeden in Turks of Marokkaans, het op culturistische wijze opzetten van een hoofddoeken, enzovoort..
    Dat is pas culturisme.
    .
    Hartelijk dank dat je zo tegen dit allochtone culturisme ten strijde trekt.
    Dit is weer een stemmer voor Geert Wilders.

  5. Ely schreef:

    Aanbevolen uiteraard
    En dat geldt dan meteen voor je vorige bijdragen in deze serie
    Mooi opgeschreven

  6. Elise van Schouwenburg schreef:

    heel goed stuk, marius. Mijn reactie volgt nog. Aanbevolen.

  7. Harry van Schalkwijk schreef:

    Ik ben een van de ontkenners van het bestaan van een renaissance in de Islamitische cultuur ten tijde van Averroës, net als alle schrijvers van een bekend boek over de geschiedenis van de filosofie overigens.
    Ik raad iedereen aan eens zo’n geschiedenisboek in te kijken. Bij de meeste meepraters hier is dat er overduidelijk nog niet van gekomen blijkbaar.
    Ook dit keer gaat er weer het een en ander mis in het artikel van Marius.
    Aan het begin lees ik :
    "Het integratievraagstuk wordt onoplosbaar met het volharden in een culturalistische denkwijze. Dat blijkt ook uit de reacties op mijn blog. De culturalisten ontkennen de Renaissance in de islamitische wereld. Deze was er niet, want dat is nu niet te merken…. Ook dat landen de Verlichting niet hebben meegemaakt, is een gotspe. In die periode waren die landen gekoloniseerd door de zogenaamde verlichte staten of anderszins in oorlog zoals Turkije met het Ottomaanse rijk."
    Hier leer ik van dat ik kennelijk tot de ‘culturalisten’ behoor. Een nieuwe term voor mij, maar het zou kunnen.
    Dat die renaissance er niet was in de Islamitische cultuur, blijkt vooral daaruit, dat het toen niet te merken was. En nu ook niet, nee. Degenen die zoals Ibn Rushd waarde hechtten aan klassiek-Griekse denkers, konden niet doorbreken in het intellectuele leven in de Islamwereld, werden vervolgd en hun stroming bloedde daar dood. Hopelijk rekent Marius het mij niet persoonlijk aan ?
    En dan de landen die tijdens de Verlichting gekoloniseerd zouden zijn geweest ? Dat klopt niet. De filosofische beweging die we de Verlichting noemen, was toonaangevend van ongeveer 1650 tot aan de Franse Revolutie, dan krijg je de Romantiek. Voor de Franse Revolutie was er geen enkel Arabisch-Islamitisch land gekoloniseerd hoor ! Ook meer naar het oosten in de Islamitische landen als Perzië en Afghanistan, tot en met Atjeh was men gewoon politiek zelfstandig. Daar kun je het gebrek aan Verlichting dus echt niet aan toeschrijven.
    Misschien heeft het eerder iets te maken met een extreme superioriteits-illusie die voor alle autoritaire religies zo kenmerkend is.
    Is het u wel eens opgevallen dat je onder de gehoorzame Katholieken ook al eeuwenlang geen beroemde filosofen en wetenschappers meer aantreft ?
    Ze lijken wel aan hetzelfde euvel te lijden als de Moslims …
    .

  8. Marius van Artaaa schreef:

    Laus, Ely en Elise bedankt voor de complimenten.
    Ruud: het is culturalisten, de term is afgeleid van culturaliseren.
    Harry: in de middeleeuwen bloeide de islamitische cultuur. De prestaties van moslimgeleerden hielden eeuwen lang aan. Van de poëzie van Moutanebbi tot de geneeskunde van Ibnoe Haytham en Ibnoe Sina. De islam overbrugde de westerse middeleeuwen en stelde het westen in staat om zijn decadentie te ontgroeien. Vanuit het Arabisch kon het westen de Griekse cultuur en wetenschap bijwerken, wat tot de Europese renaissance leidde.
    Parallel hieraan ontwikkelde zich binnen de islam een verlichting die net zolang als de westerse decadentie heeft geduurd. Het was tussen de zevende en de veertiende eeuw.
    Nu is de situatie omgekeerd: sinds de 15e tot de 21e eeuw kent het westen vooruitgang terwijl de islam steeds verder terug zakt in de middeleeuwse cultuur. Er zijn dus twee historische processen die naast elkaar bestaan.
    De verhouding islam-westen moet in een bredere context geplaatst worden, pas daarna kan de mislukte dialoog tussen de twee culturen begrepen worden.
    De stabiele identiteit van beschavingen en culturen blijkt een mythe wanneer alles in de historische context geplaatst wordt. Het waren geen gesloten samenlevingen zoals gedacht wordt, er was meer interactie dan gedacht. De miskenning van de contouren waarin elke beschaving is ontstaan, belemmert het dialoogproces.
    De vooroordelen en stereotypen moeten los gelaten worden, anders zijn alle toenaderingpogingen tevergeefs.
    Het westen staat er bekend om relatieve beoordelingen te hanteren wanneer het om de eigen geschiedenis gaat, maar dat relativisme houdt op wanneer het om andere culturen gaat.
    In het westen wordt de westerse geschiedenis zelf in zijn relativiteit geanalyseerd, maar waneer het om de rest van de wereld gaat wordt het westen dogmatisch in zijn beoordelingen.
    Net alsof het niet-westen buiten de tijd en ruimte bestaat. Er wordt met twee maten gemeten, op alle gebieden.

  9. Harry van Schalkwijk schreef:

    Gelukkig, Marius, ben je zeer goed op de hoogte van het volgende :
    "sinds de 15e tot de 21e eeuw kent het westen vooruitgang terwijl de islam steeds verder terug zakt in de middeleeuwse cultuur. Er zijn dus twee historische processen die naast elkaar bestaan."
    Maar, Marius, ben je dan zelf ook niet een ‘culturalist’ ?
    Je geeft blijkbaar zelf verre de voorkeur aan de westerse ontwikkeling boven die in de Islam, anders zou je niet zeggen dat die "terug zakt".
    Niemand ontkent hier overigens dat verschillende processen naast elkaar bestaan.
    Er zijn zelfs radicaal tegenovergestelde processen te beschrijven.
    Zoals bijvoorbeeld de Europese gewoonte om Latijn, Grieks en Hebreeuws aan de universiteiten te laten bestuderen, sinds de 17e eeuw overigens ook Arabisch,
    tegenover het Arabisch-Islamitische dogma dat het klassiek Arabisch de taal zou zijn geweest waarin God en de engelen hebben gesproken, waarna documenten in andere talen altijd van lagere rang werden beschouwd.
    Het bestuderen van pre-Islamitische teksten door Moslims werd daarom tegengegaan !
    In de Arabische wereld heeft er voor de koloniale periode nooit een opleiding in vreemde talen bestaan. Tolken en vertalers waren altijd mensen uit de overwonnen volkeren, zoals Ibn Warraq heeft laten zien.
    De Islamitische cultuur kun je daarom niet beschouwen als degene die de klassiek-Griekse filosofen heeft bewaard, dat werd in werkelijkheid door de Griekstalige minderheid gedaan.
    Deze constatering is geen vooroordeel en geen "meten met twee maten". Het kennis nemen van literatuur en kennis van buiten het eigen taalgebied is nog steeds heel gering in het Arabische deel van de wereld, zoals de VN in een bekend rapport heeft geconstateerd. Het opleidingsniveau blijft er achter op de rest van de wereld.
    Met verwijten als "culturalisme" kan dit niet worden ontkend.
    .

  10. Marius van Artaaa schreef:

    Harry: historisch is de Andalusische periode de enige periode waarin het noorden en zuiden toleranter tegenover elkaar waren. Daar kunnen we nu juist veel van leren. In deze periode konden Arabieren en Berbers, joden en moslims, christenen en moslims met elkaar samenleven. In Granada, Sevilla en Córdoba onstond een gezamenlijke beschaving. In de geschiedenis van het jodendom wordt deze periode de “gouden tijd” genoemd.
    Na het vertrek van de moslims uit Andalusië kreeg het christelijke westen te maken met de inquisitie: de vervolging van intellectuelen.
    De westerse renaissance werd mogelijk gemaakt door de vertaling van Griekse wetenschappers door moslimgeleerden, in de tijd van Keizer Frederic II die Arabisch sprak en in het Arabisch correspondeerde met Abdelhak Sabaien.
    Het westen kende in de vijftiende eeuw de religieuze hervorming, de renaissance in de zestiende eeuw, het rationalisme in de zeventiende, de verlichting in de achttiende en de wetenschappelijke revolutie in de negentiende eeuw. Deze fasen mondden uit in de crisis van de twintigste eeuw en het postmodernisme van de 21e eeuw. De islamitische middeleeuwen die na Ibnoe Khaldoen aanvingen, naderden hun eind met de moderne Arabische renaissance en de hervormingsbewegingen van de vorige eeuw.
    Het beeld van de islam in het westen is het beeld dat het Ottomaanse Rijk zelf heeft gekozen: één islam waarin geen sprake is van diversiteit en verscheidenheid. Dit beeld werd gehandhaafd door het traditionele orientalisme in de zevende eeuw. Het is het beeld van een islam die, met Al Ghazali in de twaalfde eeuw, de rationele wetenschappen heeft los gelaten. Van de diversiteit en de verscheidenheid blijft slechts de islam van Asharia en Shafiesme over.
    Al Ghazali legde in zijn boeken Economie in het Geloof en Vernieuwing van Godsdienstwetenschappen een doctrine vast: de leider mag een tiran zijn en de het volk moet zich naar hem schikken. De macht mag volgens hem met het zwaard genomen worden in plaats van de Bayaa (vrijwillige benoeming van de leider).
    Het westen heeft dus het beeld overgenomen van een islam die in wonderen in plaats van natuurwetten gelooft, die mythes en magie propageert in plaats van het ratio en de rede, die rechten van de leider bevordert en de plichten van de massa voorschrijft. Het westen kent alleen de islam van de leiders en hun ideologen want de andere aspecten van de islam zijn opzettelijk verbannen. De eerste taak van hedendaagse geleerden is het zoeken naar de verloren islam, naar het rationalisme met de Moatazilieten en Averois, naar het algemene belang met de Hakimieten. Er moet gezocht worden naar wat sommigen “de verlichte islam” noemen.
    Het verwijt aan culturalisten is dat het cultuurbegrip exxentialistisch is.

  11. Harry van Schalkwijk schreef:

    Marius, je beweert :
    "De westerse renaissance werd mogelijk gemaakt door de vertaling van Griekse wetenschappers door moslimgeleerden, (…)"
    terwijl al lang is gebleken dat het niet waar is.
    Je houdt je liever gewoon doof voor de feiten, is het niet ?
    Zoals Ibn Warraq al lang uitvoerig heeft laten zien :
    -Moslims mogen geen literatuur uit de pre-Islamitische tijden waardevol vinden en bestuderen.
    -Dat heeft hun stilstand veroorzaakt.
    -Er was nooit een opleiding in het klassiek-Grieks in de Islamitische wereld, dus de vertalingen werden niet door Moslims gemaakt. Leden van overwonnen volkeren, in het midden-oosten verspreid wonende Grieken bijvoorbeeld, maakten die.
    Je weet wel dat de Islamitische wereld intellectueel tot stilstand is gekomen, maar je weet niet waardoor.
    De overwinning van de denkwijze van Al Ghazali in de Islam maakte de filosofie en rationele ontwikkeling verder onmogelijk.http://en.wikipedia.org/wiki/Al-Ghazali
    Het ligt dus niet aan het "beeld" dat het Westen van de Islam heeft.
    .

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.