Een oneindige schreeuw trekt door de kunstgeschiedenis nog altijd onze aandacht

Geplaatst: 9 februari 2013 in Wordt vervolgd
Tags:, , , , , , , , , , , ,
Edvard Munch. De Wanhoop, 1892

Edvard Munch. De Wanhoop, 1892

In de kunstgeschiedenis komt het wel vaker voor dat een interpretatie het schilderij en alle gebeurtenissen eromheen mythologiseert. In het geval van de Schreeuw zien we dat al vanaf de oorsprong gebeuren. Alsof we daar meemaken wat vergelijkbaar is met de geschiedenis van het ontstaan van de bijbel. Iemand heeft wat gehoord, gezien of geroken en hangt het meteen aan een te grote klok.

Het begint eigenlijk al wanneer Edvard Munch het schilderij De Wanhoop in 1892 in Berlijn exposeert. De geschiedschrijvers spreken van een schandaal, Maar wat gebeurde er precies in 1892, toen een expositie van 55 werken van de Noor Edvard Munch in de Verein Berliner Künstler na 7 dagen al werd gesloten.

De jury vond het werk van Munch ‘afstotend, lelijk en ordinair’. Ze vond eigenlijk dat hij het niet netjes had geschilderd. Zijn best niet had gedaan. Er met de pet naar had gegooid. Dat vond ze zo schandalig dat ze de expositie niet wilde voortzetten. Ze wees als het ware Munch met zijn  hele expositie het gat van de deur. Vrijwel overeenkomstig de verbanning van de ‘enige mensen’ uit het paradijs.

Die opvatting van de jury werd echter niet gedeeld door zijn collega-kunstenaars. Dat kan, maar dan is die opvatting op zich nog geen schandaal. De jury-leden deden gewoon hun werk, lijkt mij. Men was het alleen niet met hen eens. Terwijl je toch wel grond kunt vinden voor hun afwijzing als je in aanmerking neemt dat Munch De Wanhoop wilde schilderen.

De scheiding der geesten leidde tot een eigen kunstenaarsvereniging om rellen over wat wel en niet goede kunst is te voorkomen of eigenlijk om de kunstenaar en zijn scheppingen nooit een strobreed in de weg te leggen. “De controverse daarover zou met medewerking van de Vereinigung der XI leiden tot het oprichten van de Freie Künstlervereinigung. Heel wat leden verlieten de kunstvereniging en werden lid van de ‘Freie Vereinigung Berliner Künstler’ en de ‘Vereinigung der XI’, waar buitenlands werk en vernieuwende kunst van eigen bodem kon worden geëxposeerd, zonder telkens een rel te ontketenen.”

Dat neemt niet weg dat Edvard Munch zelf ook niet zo tevreden was met zijn eerste poging om zo’n emotie als Wanhoop van het doek te laten afspatten. De idee aan een dergelijk schilderij (wat hij de Schreeuw zou noemen)  moet in de gedachten van Munch al gedwaald hebben toen hij ontspannen over het hek langs het pad leunde, dat naar het park op de top van de heuvel Ekeberg leidde.

Hier geeft de geschiedenis geen uitsluitsel over. Maar vermoedelijk zag hij op een latere datum kans om op dezelfde plek met dezelfde zonsondergang boven Oslo en het fjord iets te ontwaren wat hem de stuipen op het lijf joeg: een van bloed doortrokken hemel en tongen van vuur, die hem het gevoel gaven van een oneindige schreeuw die door de natuur trok. In ieder geval schilderde hij de beroemde Schreeuw met een spookachtig wezen op de voorgrond pas in 1894.

Edvard Munch, Schreeuw, 1894

Edvard Munch, Schreeuw, 1894

(wordt vervolgd)

Advertenties
reacties
  1. Aad Verbaast schreef:

    Interessant verhaal. Dit schilderij heb ik nog nooit gezien. Kan het wel hem eens zijn trouwens. Niet zo indrukwekkend.
    Is de schreeuw inderdaad op dezelfde plek geschilderd? Heeft wel wat overeenkomsten ontdek ik net. Het hek loopt precies hetzelfde door het schilderij bijvoorbeeld.

    • artafterallart schreef:

      Het is exact dezelfde plek, Aad. Ik denk dat hem het perspectief goed beviel. Van de Schreeuw heeft hij zeker zeven versies gemaakt. Van tekeningen, gouaches en schilderijen tot en met houtsneden.
      Hij heeft het als decor niet alleen voor zijn Schreeuw gebruikt. Ook in andere schilderijen om o.a. Angst te schilderen gebruikt hij het.
      Het lijkt wel alsof hij er nooit helemaal uit is gekomen hoe je emoties precies moet weergeven.

  2. artafterallart schreef:

    Bedankt Timmerark en Mart voor jullie ‘like’s!

  3. Marjelle schreef:

    Zo zie je maar weer hoezeer smaken verschillen idd. 😉 Ik heb zelf ‘Young girl on a Jetty’ van Munch aan de muur hangen, er zijn een aantal schilderijen van hem die ik erg mooi vind.

  4. artafterallart schreef:

    Zeker, Marjelle. en het grappige is dat smaak verwijst naar wat je proeft, alsof je een schilderij eet als je ernaar kijkt. Wat ik een kenmerk vind van een goed schilderij, dat je het als het ware allemaal kunt proeven wat er geschilderd is 🙂

    Tegelijk wordt verschil in smaak als een verschil in (persoonlijke) voorkeur opgevat. Daardoor krijgt het iets neutraals om de discussie te vermijden dat het iemands culturele ontwikkeling voor schoonheid uit zou drukken. Waarmee we meteen terechtkomen in de valkuil van de hokjesgeest, waarheidsoordelen en identiteitsbepalingen 😉

    We beschouwen vaak iemand die smaak heeft als degene die meer dan de ander een ontwikkeld gevoel zou hebben voor wat mooi is en wat niet. We maken er een meetlat van voor iemands beschaving. Zoals we bij dat gedoe met huisdieren ons al snel afvragen of iemand de grenzen snapt, en zelf trekt, van wat wel en wat niet gepast is in de omgang met dieren. Of zo iemand erbij stilstaat wat je allemaal aan (al dan niet verdraaide) gevoelens kunt projecteren op een ander schepsel.

    Munch zelf was erg bezig met het gevoel dat zijn werk teweeg moest brengen. Voor schoonheid op zich had hij niet zo’n belangstelling, net zo min als voor de realiteit op zich. Als “vader van het expressionisme” en aanhanger van het symbolisme ging het hem om het uitdrukken van diepe emoties. Hij hoopte dat de kijker zo door zijn werk getroffen werd dat het dezelfde emotie teweegbracht als hij uitgebeeld had. Voor hem was zijn werk pas geslaagd als het die emoties daadwerkelijk toonde in de afbeelding zelf die ook in de reactie van de kijker tot uitdrukking kwamen.

    Ik wil in een aantal blogs ‘onderzoeken’ of hem dat gelukt is met de Schreeuw, of dat de kijker, kunstkenner of recensent er zijn eigen emotie, zijn eigen waarheid op projecteert, in ziet, in legt enz. En hoe Munch daarmee omgaat. Kan hij dat aan, verandert hij zelf van idee en waarom zou hij dat doen?

    Young girl on a Jetty is een reproductie van de litho van Munch, dat eigenlijk Young girl on the Shore heet. Zo’n vrouwenfiguur in het wit zie je in verschillende werken van hem opduiken. ‘Kenners’ van zijn werk menen dat het Onschuld, Zuiverheid en Schoonheid uitdrukt.

    Kijkers bevestigen dat vaak, maar even vaak zien ze heel iets anders uitgedrukt en overgebracht worden:

    -eenvoud, rust en (zichzelf erin) genietend van de geest van de natuur in contact met de eigen ziel

    -eenzaamheid, verlatenheid, troosteloosheid, maar ook vernieuwing en een sfeer die een mooi muziekstuk in hen oproept, dat hen aan het huilen brengt

    -het maakt ze bang, omdat ze het idee krijgen dat ze op het punt staat zelfmoord te plegen

    -ze vinden het vooral mysterieus, omdat ze niet kunnen vaststellen wie ze is en wat er met haar aan de hand is, zo sereen staand op het strand. Ze gaan er op door fantaseren dat ze niet alleen daar op het strand is, dat ze dat misschien wel denkt, maar dat iemand naar haar kijkt zoals ze zelf naar het werk kijken. Ze vragen zich af “Is het de liefde van haar leven. Op wie zou ze anders kunnen wachten?”

  5. Marjelle schreef:

    Essentieel voor mij is of iets of iemand me raakt en dat heb ik bv. bij Young girl on a Jetty. Ik zie er zelf ook het pure in, schoonheid, onschuld, maar ook iets eenzaams, verlorens, er alleen voor staan, anderszijn.
    Een ander schilderij van hem heeft ook jarenlang bij (toen nog) ons gehangen. Ik weet de naam niet meer, het waren een aantal meisjes op een brug (dat doek is er in twee varianten geloof ik).

  6. artafterallart schreef:

    Het is misschien wel net als met de liefde, Marjelle.
    Iemand kan je meteen raken of er groeit langzaam een sterk gevoel voor elkaar.
    Het mysterie van ieder geloof in een verschijning van een allesomvattende betekenis voor je, om het eens plechtig te zeggen 😉
    Er zwerft veel werk van hem op internet. Ik zal eens kijken of ik die meisjes op een brug kan vinden. Ik denk dat je deze bedoelt:

    http://www.allposters.com/-sp/Girl-on-a-Bridge-Posters_i1291824_.htm?aid=85097&LinkTypeID=1&PosterTypeID=1&DestType=7

  7. […] Een oneindige schreeuw trekt door de kunstgeschiedenis nog altijd onze aandacht […]

  8. Appelvrouw schreef:

    Juryleden beslissen nogal eens heel anders dan de kijkers/consumenten.
    Kunst moet je denk ik begrijpen, ik ben er heel slecht in. Iets raakt me of niet, en daar helpt een verhaal niet altijd bij, vooral niet als het niet de uitleg van de maker is.
    En erg vind ik het dat het recensisten of weet ik wie, net wat jij zegt, iets bedenken en dat aan de grote klok hangen en iedereen neemt het over.
    Zo had ik altijd al een hekel aan als we boeken moesten uitpluizen ‘Wat bedoelt de schrijver”.
    Wat kan mij dat schelen, ik wil zelf interpreteren. Net als met kunst. De schilder kan bij de schreeuw wel bedoeld hebben dat hij gezien wilde worden, dat hij het onterecht vond dat de wanhoop de deur uit gebonjourd werd door de jury.

    • artafterallart schreef:

      Het aardige aan kunst is, dat het om een scheppingsdaad gaat. Zoals voor iedere schepper geldt, geldt ook voor de kunstenaar dat hij zijn scheppingen alleen lief heeft als ze zijn bedoelingen tot leven brengen en precies uitdrukken wat hij als schepper ermee heeft willen zeggen. Als kijker speel je daar op zich geen rol in, zolang je alleen de dingen en niet de woorden kent. 😉

      Aan Munch hebben we een schepper die een testament heeft gemaakt, waarin hij uitlegt wat zijn schilderij moet voorstellen. Maar net als de schepper, die in de bijbel opgevoerd wordt, zegt hij de ene keer dit en de andere keer dat. Waardoor je nooit zeker bent wat het ware verhaal is en hoe je dat moet verstaan 😉

  9. Appelvrouw schreef:

    NIemand is consistent, zoveel mensen zien eerst iets zus en daarna zo.
    Zelf vind ik dat wat jij noemt over wat Much zegt vrij consistent, minimale details zijn niet van belang.
    Ik wil zijn dagboekversie wel geloven, ziek kun je jezelf voelen van angst en trillerigheid.

    • artafterallart schreef:

      Gelukkig zijn we niet consistent. Zeker niet als we nog op zoek zijn naar de juiste bewoordingen en het allemaal uit ons geheugen moeten zien te vissen. Tenminste, zo denk ik dat Munch aan de slag is geweest. Dat hij het van zijn herinneringen moest hebben. Hij leek mij te zeer ontdaan om de gebeurtenis zelf meteen vastgelegd te hebben.

      Voor mij is het een stuk gemakkelijker. Ik hoef alleen maar de uitspraken naast elkaar te leggen en als een detective met mijn loepje de feiten na te lopen. Maar dat maakt het ook weer spannend of ik het bij het rechte eind kan hebben. Want ook ik zal moeten proberen te duiden wat hem nou precies met het waarnemen van een schreeuw, die door de natuur trok, overkwam. Hallucineerde hij van uitputting? Was het een waan, die hem overkwam? Een angststoornis? Een geval van plotselinge paniek?

      Wat van Munch wel kan worden gevraagd, is dat hij helder blijft in de beschrijvingen van wat hij wilde uitbeelden. Dat hij vasthoudt aan wat hem overkwam en wat zijn toestand precies was. Er valt nog veel uit te zoeken, Ook biografische weetjes en hoe hij in zijn vel zat. Al was het maar om mythevorming te voorkomen. Zoals dat hij een profeet zou zijn, maar nu loop ik te ver op mijn blogs vooruit.

      Overigens, zijn dagboek roept natuurlijk ook twijfels op. Hij moet er later zijn belevingen in hebben opgeschreven, want hij noteert dat hij in Nice verbleef. Terwijl de gebeurtenis zelf in de omgeving van Oslo afspeelde.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

w

Verbinden met %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.