Een dagboeknotitie uit 1892 baart een mythe over het ontstaan van De Schreeuw

Geplaatst: 12 februari 2013 in De Schreeuw, Wordt vervolgd
Tags:, , , , , , , , , , , , , , ,
Edvard Munch, De Schreeuw, 1895

Edvard Munch, De Schreeuw, 1895

Deze versie van de  Schreeuw heeft Munch in 1895 in tempera en potlood op karton  geschilderd. Tempera is een verfsoort, dat in Egypte is uitgevonden. Het wordt gemaakt door pigmenten in droge poedervorm te vermengen met eidooier en water. Rembrandt gaf daar ook vaak de voorkeur aan, vanwege de helderheid en transparantie van de kleuren. Deze Schreeuw is dan ook de meest kleurrijke versie, die Munch gemaakt heeft. Het is ook de enige versie met een door hemzelf geschilderde lijst. Waarop hij het gedicht schreef, dat hem ertoe inspireerde. Ook dat is weer een versie van een andere tekst, een fragment uit zijn dagboek van 1892, waarin hij op 22 januari, verblijvend in Nice, schreef:

Op een avond liep ik langs een pad, de stad bevond zich aan één kant en het fjord eronder. Ik voelde me moe en ziek. Ik stopte en keek uit over het fjord — de zon was aan het ondergaan, en de wolken kleurden bloedrood. Ik ervaarde een schreeuw die door de natuur trok; mij leek het dat ik de schreeuw hoorde. Ik maakte dit plaatje, schilderde de wolken als echt bloed. De kleur gilde. Dit werd De Schreeuw.

Frappant is dat Munch hier noteert dat hij in 1892 al de eerste versie schilderde. Terwijl de kunstgeschiedenis zijn werk dateert tussen 1893 en 1910. Wel heeft hij in 1892 zichzelf leunend op het hek geschilderd en dat werk De Wanhoop genoemd. Zie mijn vorige blog. Met zijn verwarrende notitie, waarin hij suggereert op de plaats en tijd van de gebeurtenis zelf zijn eerste versie te hebben geschapen, zou je kunnen zeggen dat Munch meteen een mythe baarde over het ontstaan van zijn werk.

Detail van de versie uit 1895

Detail van de versie uit 1895

Kijken we naar een detail van de versie op karton dan valt op dat een van de figuren op de achtergrond, net als Munch zichzelf in 1892 had geschilderd, op het hek leunt. In de latere versies staan deze figuren rechtop met elkaar te praten. In het gedicht, dat hij op de lijst aanbracht, spreekt hij van twee vrienden die door waren gelopen op het moment dat hij zijn pas inhield en uitgeput op het hek leunde. Hij spreekt hier niet over ziek zijn, maar over angst-trillingen. De schreeuw wordt hier ook van ‘gedaante’ veranderd in een oneindige schreeuw.

‘Ik wandelde over een pad met twee vrienden. De zon ging onder. Plotseling werd de lucht rood. Ik hield mijn pas in, voelde me uitgeput en leunde op een hek. Er waren bloed en tongen van vuur boven de blauwzwarte fjord en stad. mijn vrienden liepen door en ik stond daar trillend van angst – en ik voelde hoe een oneindige schreeuw door de natuur trok’

Er is nog een tekst, maar nu op de achterkant van het schilderij, geschreven en daarin omschrijft hij het tafereel weer op een geheel andere wijze.  Dat wil zeggen met andere bewoordingen:

Ik voelde een zweem van melancholie – ik stond stil, doodmoe. Over het fjord en de stad hingen bloed en tongen van vuur. Mijn vrienden liepen verder. Ik bleef achter. Trillend van angst voelde ik de grote schreeuw in de natuur.

Wat in alle uitleg in ieder geval de aandacht trekt, is dat de schreeuw niet uit de mond van het spookachtige figuur op de voorgrond opgetekend wordt; maar door de natuur trekt. Het spookje zelf schreeuwt niet. Hij legt juist zijn  handen tegen zijn oren omdat hij het geluid niet verdraagt en opent zijn mond zodat het zijn gehoor niet kan beschadigen. Met het oog op de juiste interpretatie en als bijdrage aan de kunsteducatie heb ik een versie van zijn schilderij gemaakt die accentueert wat Munch wilde uitdrukken. Door tussen de handen en de oren een pak watten aan te brengen is hopelijk het gat gedicht tussen Munchs bedoeling en de blik van generaties kunstkenners en liefhebbers van zijn werk, die ervan overtuigd waren, en nog zijn, dat het spookje zelf schreeuwt.  In het volgende blog zal blijken dat die betekenisverschuiving Munch niet echt dwars zat.

De Schreeuw zoals Munch hem beleefde

(wordt vervolgd)

reacties
  1. Appelvrouw schreef:

    Hoe mensen een woordje uitpluizen…
    Ik volg het met interesse (al ben ik verre van kunstliefhebber).

  2. Aad Verbaast schreef:

    Interessant en intrigerend deze analyse van je.
    Wat mij dan weer intrigeert is dat als de vrienden zijn doorgelopen zoals hij beschrijft, de man die schreeuwt zich ergens moeten hebben omgedraaid. Anders kan het beeld niet zo zijn vastgelegd..

    • artafterallart schreef:

      Die man, de schepper zelf, zien we natuurlijk niet. En de schreeuw mogen we ook niet verstaan als een gil die zijn schepsel slaakt. Het blijft een raadsel wat hem bezielde. We kunnen hem voorlopig alleen op zijn woord geloven, dat het de natuur was die schreeuwde. Verder weten we dat die schreeuw oneindig was en dat hij de kleur van de wolken op zijn plaatje hoorde gillen. Wonderbaarlijk allemaal, maar het past wel in het verhaal van een echte schepper. Een mogelijke ‘lezing’ is, dat het gaat om de natuur van de schepper zelf waar de schreeuw doorheen trok. Dat het zijn natuurlijke staat was om schreeuwende stemmen te horen. 🙂

  3. artafterallart schreef:

    Alle ‘likes’ hartelijk dank, ook namens Munch!

  4. King Billy schreef:

    Verhelderend voor een artanalfabeet

    • artafterallart schreef:

      Ik doe het graag, King Billy,
      En Munch’s Schreeuw is een dankbaar object.
      Het is, bijna net als de bijbel, bij vrijwel iedereen bekend.
      En net als bij dat boek zitten velen verlegen om een heldere uitleg.
      Wat dat betreft is het eigenlijk zendelingenwerk wat ik hier loop te doen. 😉

  5. King Billy schreef:

    Vooral doorgaan met bekeren. Het geschreeuw over de afgetreden Paus doet soms pijn aan de oren.

    • artafterallart schreef:

      @King Billy
      Hij zit ook bovenop de schreeuw van zijn eigen natuur, die gek…
      Een echte cultuurbarbaar, heeft niks van zijn eigen heilige schrift begrepen.
      Immers, sinds JC als mensenzoon van het woord God het vlees is geworden, een mens van vlees en bloed zoals wij; kunnen we de almachtige heerser hooguit als een huisvader zien die zijn eigen kind met de boodschap heeft weggestuurd om de wet van Mozes te vervangen door het woordje Liefde. De Paus kan zich zelfs geen pleegvader noemen laat staan plaatsvervanger.
      De EU zou het Vaticaan dan ook meteen moeten inlijven, hem en zijn clerus leeg moeten schudden en iedere cent daarvan aan ons burgers moeten terug betalen wegens 2000 jaar oplichtingspraktijken, toch!?

  6. joost tibosch sr schreef:

    De meest bekende schreeuw van Münch met veropengesperde mond is de enige die bij mij, eerlijk gezegd, overkomt als geweldig gevoelde schreeuw van wanhoop. Eigen-wijs overtuigt zijn schilderkunst noch zijn uitleg me, maar tegen die schreeuw kan ik niet op.

    • artafterallart schreef:

      Aan jou, Joost, zijn zelfs zijn eigen teksten niet besteed, dus. 🙂
      Munch is wat dat betreft flexibeler en gaat ver mee met de exegeten die vanaf eind 19e eeuw in hem een profeet zien van de ondergang van de Westerse beschaving tot en met de huidige toestand van de natuur. Kortom, volg mijn blogs en wellicht spreken ze je wel aan ter lering en vermaak… 🙂

  7. Annet Lemaire schreef:

    Marius verschoning…
    ben afgeknoedeld….

    ik kom terug…..

    Gegroet, Annet

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.